آتش‌سوزی‌های مکرر در جنگل‌های ارسباران

رنگ خاکستری پیشکش شعله‌ها به گیسوان عروس آذربایجان

به گزارش خبرگزاری فارس از تبریز، در هفته و روزهای گذشته آتش‌سوزی بازهم به جان جنگل‌های منطقه حفاظت‌شده ارسباران افتاد. این آتش‌سوزی حدود 50 هکتار از اراضی و عرصه‌های جنگلی منطقه حفاظت‌شده ارسباران در محدوده روستای‌های قره قوچ تا ستن، در بخش منجوان خدا آفرین را در کام خود سوزاند.

نکته مهم‌تر در این راستا اینکه هنوز دلیل آتش‌سوزی این مناطق اعلام‌نشده، ولی به نظر می‌رسد، اکثر حوادث متعدد آتش‌سوزی در عرصه‌های جنگلی ارسباران براثر بی‌احتیاطی و سهل‌انگاری‌های انسانی، بوده است.

از سوی دیگر، در هفته‌های گذشته نیز آتش گرفتن بخش‌هایی از این جنگل موجب خسارت دیدن پوشش گیاهی این منطقه شده بود.

به سخن دیگر، اکثر آتش‌سوزی‌های جنگل‌های ارسباران در دهه‌ها و سال‌های اخیر به خاطر عوامل انسانی ازجمله براثر سهل‌انگاری و بی‌توجهی چوپانان، گردشگران و مسافران به این مناطق صورت گرفته و ازاین‌رو ضروری است؛ متولیان و دست‌اندرکاران این امر ضمن اطلاع‌رسانی و برگزاری آموزش‌های آموزشی و ترویجی به مردم، در حفظ و احیای این جنگل‌ها بیش از این‌ها کوشا باشند.

* گیسوان سبز عروس آذربایجان خاکستری شد

آنچه اختصاصاً در این زمینه مورد تأکید است اینکه، جنگل‌های ارسباران از سوی یونسکو به‌عنوان منطقه‌ای حفاظتی و ذخیره‌گاه بیوسفر (ژنتیکی) در کره زمین انتخاب شده، هر ساله به دلایل مختلف ازجمله بی‌توجهی مردم و مسؤولان، نبود امکانات و تجهیزات لازم و به‌ویژه آتش‌سوزی از بین می‌رود.

نکته قابل‌تأمل دیگر در این زمینه اینکه منطقه ارسباران به دلیل موقعیت خاص و داشتن زیبایی مناظر طبیعی، گیاهی و ازنظر تنوع گونه‌های جانوری این منطقه را در سطح جهان به‌عنوان گنجینه گونه‌های نایاب گیاهی و جانوری معرفی و به همین دلیل در برنامه، «انسان و زیست‌کره» یونسکو، این منطقه در سال 1355 به‌عنوان منطقه‌ای حفاظتی و ذخیره‌گاه «بیوسفر» (ژنتیکی) در کره زمین معرفی‌شده و ازاین‌رو حفاظت و احیای از این مناطق بیش از هر زمان دیگر ضروری است.

از سوی دیگر، پرونده نامزدی منطقه حفاظت‌شده جنگل‌های ارسباران برای قرار گرفتن در لیست آثار جهانی، بهمن سال گذشته به یونسکو ارسال‌شده و قرار بر این است که تصمیم نهایی برای ثبت جهانی این آثار طبیعی در اجلاس سال 2017 اعلام شود که به نظر می‌آید با این اوضاع و احوالی که هرساله بر تخریب منطقه حفاظت‌شده این جنگل‌ها صورت می‌گیرد، باید سال‌ها منتظر ثبت جهانی این آثار طبیعی شد.

* حفظ و احیای جنگل‌های ارسباران؛ از طرح تا اجرا

درهرصورت مسؤولان و دست‌اندرکاران این حوزه باید بیش از این‌ها به فکر حفظ و احیا و به‌ویژه شناساندن ظرفیت‌های بالقوه توریستی و گردشگری این منطقه به جهانیان باشند.

چراکه حیفِ این جنگل‌ها و مناطق حفاظت‌شده، با این‌ همه پتانسیل و ظرفیت؛ ذره‌ذره به خاک و خاکستر تبدیل شوند و در آینده نیز فقط حسرت کارهای نکرده خویش را داشته باشیم و این آثار بکر، زیبا و طبیعی کشورمان، فقط در قاب فیلم‌ها و عکس‌ها در خاطره‌هایمان باقی بماند.

نکته قابل‌تأمل دیگر اینکه، ارسباران که درگذشته‌ای نه‌چندان دور به محدوده وسیعی از کناره رود ارس حدفاصل جلفا تا مغان و بلندی‌های سبلان، بزقوش و سهند اطلاق می‌شد، ولی متأسفانه اکنون به دلایل متعدد از قبیل تخریب عرصه‌های منحصربه‌فرد جنگلی به مرزهای شهرستان‌های کلیبر، اهر و ورزقان محدود می‌شود.

* داس مرگ بر خرمن بیوسفر جهان

افزون بر آنچه گفته شد، آنچه دراین‌ارتباط نباید نادیده گرفته شود اینکه، جنگل‌های این ناحیه باوجود برخی شباهت‌ها با جنگل‌های خزری، به دلیل تفاوت‌های آب و هوایی و گیاهی، ویژگی خاصی دارد.

این جنگل‌ها به دلیل قرار گرفتن در محل تلاقی رشته‌کوه‌های البرز و زاگرس، در شرایط اکولوژیکی خاص سبب تشکیل جوامع متنوع حیاتی، ترکیب گونه‌ای و فلور نسبتاً غنی‌شده است.

از این حیث، اکوسیستم این جنگل دارای ویژگی‌های منحصربه‌فردی است که مجموعه‌ای از عناصر هیرکانی و قفقازی و خصوصیات دیگر مناطق گیاهی کشور را در خود جای‌داده است. بااین‌حال علاوه بر تنوع عظیم گیاهی، جنگل‌های ارسباران همچنین عمده‌ترین گونه‌های پستانداران و پرندگان حمایت‌شده کمیاب را در چتر حمایت خود دارد. توده‌های کوهستانی آرارات در مناطق شمالی آذربایجان‌شرقی، نفوذ گسترده‌ای داشته و قوچ و میش از شاخص‌ترین حیوانات این مجموعه است.

جالب‌تر آنکه در این میان زیستگاه‌های ییلاقی و قشلاقی تپه‌ماهوری «کیامکی»، ییلاق «قره چی» و مناطق صخره‌ای و صعب‌العبور «کنتال» مأمن طبیعی انواع گونه‌های جانوری چون کل، بز وحشی، پلنگ، سیاه‌گوش و ... است.

* حفظ و احیای جنگل‌های ارسباران؛ ... شاید وقتی دیگر

همچنین میزان تنوع زیستی حیات نیز به نحو چشمگیری، نسبت به دیگر مناطق جنگلی ایران، غنی‌تر است، اما به‌رغم وجود چنین سرمایه‌ای، قراین بیانگر آن است که این منابع سودآور، در حال حاضر واقعاً مورد تهدید و تخریب انسان‌ها قرارگرفته است.

بر همین اساس، منطقه حفاظت‌شده ارسباران، ازنظر تنوع گونه‌ای جانوری و گیاهی در سطح جهان کم‌نظیر است. طی آخرین آمار اعلام‌شده وسعت جنگل ارسباران 164 هزار هکتار بوده که از این وسعت 148 هزار هکتار از آن به‌عنوان جنگل حمایتی و حفاظتی است.

به بطوریکه طبق مطالعات انجام شده، ناحیه جنگلی ارسباران با داشتن 8 درصد از سطح کل کشور بیش از 10 درصد گونه‌های گیاهی را داراست. تاکنون بیش از 1344 گونه گیاهی در منطقه شناسایی‌شده است، که به 493 جنس و 97 تیره تعلق دارند.

 از این تعداد، 80 گونه از آن‌ها جنگلی بوده و 40 تا جزو گونه‌های مهم دارویی است. برخی از گونه‌ها ازلحاظ تنوع ژنتیکی، عطرمایه و ترکیب موجود، منحصربه‌فرد هست. ازجمله گونه‌های مهم دارویی که مصرف سنتی و رایج در منطقه دارد، می‌توان سرخدار، قره قات، زالزالک، آردوج، ارس و ... را نام برد.

* ذخیرگاه زیست کره جهان؛ رهاشده به دست حوادث روزگار

همچنین کارشناسان این حوزه، جنگل‌های ارسباران را به دلیل داشتن گونه‌های متنوع گیاهی و جنگلی، در زمره یکی از مناطق باارزش ژنتیکی جهان شناخته و به جهت برخی ویژگی‌های خاص یک منطقه رویشی مستقل، بانام منطقه جنگلی ارسباران معرفی کرده‌اند، که یکی از مناطق پنجگانِه رویشی ایران محسوب می‌شود.

ازجمله گونه‌های گیاهی مهم منطقه نیز می‌توان به «آوری، ممرز، گردو، چنار، کیکم، عاق، زرشک، گیلاس، آلبالو، سرخدار، هفت کول، ارسل، زغال‌اخته، آلوچه، انار وحشی، زالزالک و ...، انواع نعنا عیان، پامچال، آلاله و گراس‌ها» اشاره کرد.

افزون بر این‌ها، همچنین تاکنون 215 گونه پرنده، 29 گونه خزنده، 5 گونه دوزیست، 48 گونه پستاندار و 17 گونه ماهی در مناطق مختلف ارسباران شناخته‌شده و برخی دیگر از گونه‌های جانوری در این جنگل‌ها به دلایل مختلف ناشناخته مانده است.

این منطقه همچنین، زیستگاه پستاندارانی دیگر چون؛ گراز، خرس قهوه‌ای، قره قولاغ، گربه جنگلی، سمور سنگی، خرگوش، شغال، روباه معمولی، تشی، خارپشت اروپایی و ...، از دوزیستان تریتون تاجدار و انواع قورباغه ها و ...، از ماهی‌های ساکن رودهای این منطقه؛ انواع متنوع زردک، سیاه ماهی، کپور نقره‌ای، گامبوزیا، اسبله، سوف و انواع سگ‌ماهی جویباری و ...، از خزندگان معروف نیز؛ مار قیطانی، مارمولک چشم ماری، لاسترمای دشتی پشت مشبک و غیره در این زیستگاه زیبا زندگی می‌کنند.

* قرقاول ارسبارانی؛ در قاب خاطره جا می‌گیرد

 اما مهم‌ترین و کم‌یاب‌ترین گونه جانوری شناخته‌شده ارسباران؛ نوعی پرنده نادر به نام «سیاه خروس قفقازی» است که این منطقه یکی از معدود زیستگاه‌های آن به‌حساب می‌آید. قرقاول ارسبارانی و مارال دو گونه دیگر در معرض خطر انقراض این منطقه هستند، که نسل درخطر آن‌ها با برنامه‌های حفاظتی احیا و جمعیت آن‌ها در حال حاضر آمار مطلوبی دارد.

در کنار این عوامل نکته مهم دیگر این است، که این منطقه، اهمیت منطقه ارسباران تنها به دلیل ویژگی‌های خاص اکوتوریسم، اکولوژیکی و توان‌های زیست‌محیطی آن نبوده، بلکه میراث تاریخی و فرهنگی این منطقه نیز از زمان‌های گذشته موردتوجه دوستداران این منطقه و جهان بوده، به‌طوری‌که هرساله هزاران گردشگر و محقق را به این منطقه جذب می‌کند.

فرجام سخن این‌که این مناطق و جنگل‌ها میرات طبیعی جهانی و نماینده یک اکوسیستم منحصربه‌فرد در دنیا بوده که با حفظ و احیای این آثار طبیعی و بکر می‌توان خدمت بزرگی در آینده برای نسل امروز و فردا و به‌ویژه برای جهان بشریت انجام داد که آیندگان از ما به‌افتخار یاد کنند.

* نگارنده: موسی کاظم‌زاده