ورزقان قاراداغ

آذربایجان ظرفیت ایجاد کارخانه ذوب مس ندارد

- آیا با توجه به ظرفیت صنایع پایین‌دستی در ایران به‌طورکلی و همچنین استان آذربایجان شرقی به‌طور خاص امکان ایجاد واحد ذوب و پالایش جدیدی دارد؟

پاسخ‌دهنده: مهندس علیرضا غفوری، مدیر دفتر مدیریت پروژه
 

صنایع پایین‌دستی ذوب و پالایش مس شامل صنایع تولید محصولات نیمه ساخته مسی و آلیاژی و همین‌طور صنایع مصرف‌کننده اسید سولفوریک هستند که محصول جانبی ذوب مس به شمار می‌رود.
فروش حواله‌ای و ارزان کاتد در بازار داخل، طی دوره‌ای موجب رشد سریع صنایع پایین‌دست مس در کشور شد که بسیار بیشتر از تقاضای موجود بود. در حال حاضر نزدیک به 900،000 تن در داخل کشور ظرفیت به‌منظور تولید محصولات نیمه ساخته نصب ‌شده است کمتر از یک پنجم آن فعال است.

جدول 1

در شرایط فعلی صنایع تولید محصولات نیمه ساخته از محدودیت تقاضا در بازار داخل و همین طور مشکلات پیش روی صادرات که ناشی از کمبود ابزارهای پوشش ریسک در بورس کالا، تورم قابل‌ملاحظه، هزینه‌های زیاد تأمین مالی و مناسبات ضعیف تجاری و پولی با سایر کشورها است، رنج می‌برند و انتظار نمی‌رود در آینده‌ای نزدیک تحولات چشمگیری در این حوزه اتفاق بیفتد. روند صادرات محصولات نیمه ساخته در سال‌های گذشته به‌خوبی نمایانگر این وضعیت است؛ به‌طور مثال در شرایطی که شرکت ملی صنایع مس ایران کاتد عرضه شده بورس کالا طی سال 1394 را با 3 درصد تخفیف نسبت به بورس فلزات لندن و چشم‌پوشی از پریمیوم کاتد، حدود 280 دلار بر تن ارزان‌تر از قیمت‌های منطقه‌ای کاتد به‌صورتl/c  سه‌ماهه عرضه می‌کرد، این شرکت‌ها روندی نزولی را در تولید و صادرات محصولات خود دنبال کردند (شرکت در سال 1394، حدود 162 هزار تن کاتد در بورس کالا با تخفیف قابل‌ملاحظه‌ای نسبت به بازارهای منطقه عرضه کرد و تنها نیمی از آن (81 هزار تن) خریداری شد.) افزایش صادرات در سال 1390 نیز به نوسانات ارز در بازار و مزیت ناشی از خرید مواد اولیه به نرخ ارز مرجع و فروش ارز صادراتی در بازار آزاد برمی‌گردد.

جدول 2

جمع‌بندی موارد فوق نشان می‌دهد که واحدهای تولید محصولات نیمه ساخته که ساخت و راه‌اندازی بخش عمده‌ای از ظرفیت‌های آن به دوره ارزان‌فروشی کاتد در ابتدای دهه 80 برمی‌گردد، توان رقابت با رقبای داخلی خود را ندارند و به بهبود وضعیت بازار در داخل کشور چشم دوخته‌اند. افزایش تقاضا در داخل کشور نیز مستلزم دستیابی به رشد اقتصادی بالا در سال‌های پیش رو است و طبعیتا انتظار نمی‌رود حجم بازار طی دوره مورد بررسی، چند برابر شود. به عبارتی دیگر، افزایش تولید کاتد در کشور، مترادف با افزایش تقاضا نبوده و تنها به افزایش صادرات کاتد منجر خواهد شد.
در خصوص وضعیت صنایع مصرف‌کننده اسید سولفوریک در ایران باید اشاره کرد که در حال حاضر میزان کل مصرف اسید در کشور کم‌تر از 800 هزار تن در سال است که بیش از نیمی از آن در صنعت لیچینگ روی استفاده می‌شود.

جدول 3

روند کاهش ذخایر اکسیدی روی در کشور سبب خواهد شد که حجم مصرف اسید در این بخش نه تنها در آینده کاهش یابد، بلکه پیش‌بینی می‌شود با استخراج منابع سولفوره روی، این صنعت خود به یکی از تولیدکنندگان اسید تبدیل شود.
تولید اسیدفسفریک و کودهای شیمیایی پس از تولید روی بیش‌ترین سهم مصرف اسیدسولفوریک در کشور را به خود اختصاص داده است. تعداد واحدهای فعال تولیدکننده کودهای فسفاته در منطقه آذربایجان شرقی تا ابتدای سال 1395، برابر با 13 واحد بوده است که از میان آن‌ها 3 واحد تولیدی نداشته‌اند و ظرفیت باقی‌مانده حدود 200 هزار تن انواع کود فسفاته خواهد بود. در صورتی که این واحدها با 100% ظرفیت خود کار کنند، میزان مصرف اسیدسولفوریک در این منطقه (برای تولید کودهای شیمیایی) حدود 135 هزار تن خواهد بود. در حال حاضر یک واحد تولید اسید در آذربایجان شرقی با ظرفیت 80 هزار تن فعال است.
بنابراین با توجه به عدم وجود قابل‌توجه صنایع لیچینگ روی در منطقه آذربایجان شرقی (تنها یک واحد در شهرستان مرند با مصرف سالانه 675 تن کنسانتره سرب و روی) و عدم وجود صنعت لیچینگ مس، میزان تقاضای اسیدسولفوریک که در حال حاضر از خارج از استان تامین می‌شود (در بهترین شرایط و با فرض فعالیت 100% کارخانه‌های کود و اسید) حدود 80-60 هزار تن است.
احداث کارخانه ذوب مس در منطقه حتی با کم‌ترین ظرفیت ممکن (حدود 75 هزار تن مس کاتدی) تولید کننده 300 هزار تن اسیدسولفوریک خواهد بود که در شرایط فعلی به هیچ عنوان قابلیت مصرف در منطقه را ندارد.