ورزقان قاراداغ

مجتمع مس سونگون در دل یکی از خاص‌ترین زیست‌بوم‌های کشور قرار گرفته است. همین موضوع اهمیت موضوع محیط‌زیست را برای مس منطقۀ آذربایجان دوچندان کرده است. مس منطقۀ آذربایجان البته برای این‌که آسیب‌های احتمالی زیست‌محیطی به این منطقه را به حداقل برساند، دانشگاه را نیز به یاری طلبیده است. دانشگاه‌های تهران، ارومیه و مهم‌تر از همه تبریز در سال‌های گذشته، در طرح‌های زیست‌محیطیِ بسیاری دوشادوش مس سونگون حضور داشته‌اند. یکی از این طرح‌ها که سال گذشته با همکاری دانشگاه تبریز انجام شد طرح «مطالعه، طراحی و اجرای سیستم تصفیۀ زهاب باطله‌های معدن مس سونگون» است. «حسین جوانی»، مدیر امور کنترل فرآیند و HSE مس منطقۀ آذربایجان در گفت‌وگو با «عصر مس»، از این طرح و همکاری علمی با دانشگاه تبریز گفته است.

• به‌طور خلاصه توضیح دهید طرح سیستم تصفیۀ زهاب باطله‌های معدن مس سونگون به چه دلیل اجرا شد و چه دستاوردهایی در پی داشت؟

پایین بودن عیار مادۀ معدنی و حجم بالای ذخیره معدنی از مشخصه‌های بارز معادن پورفیری است. معدن مس سونگون یک معدن پورفیری است که به روش روزباز استخراج می‌شود. به همین دلیل، ضمن استخراج مادۀ معدنی باید حجم قابل توجهی (تقریبا دو برابر تناژ ماده معدنی) باطله همراه با آن را جابه‌جا و در دامپ‌های باطله دپو کرد. درۀ پخیر که در مجاورت معدن مس سونگون واقع شده به عنوان محل دپوی باطله‌های معدن در نظر گرفته شده است. باطله‌های معدن حاوی عیار بسیار پایینی مس (کمتر از عیار حد استخراجی) و سایر فلزات هستند که از نظر اقتصادی ارزش فرآوری ندارند. نزولات آسمانی و آب‌های سطحی در حین عبور از دپوی باطله، فلزات موجود را تا حدی حل می‌کنند و موجب افزایش اسیدیتۀ زهاب خروجی از باطله‌ها می‌شوند. پخیر در ترکی هم به معنای مس است؛ پیش از اینکه مشخص شود در این منطقه معدن هست و معدن‌کاری در آن آغاز شود به‌خاطر متفاوت بودن رنگ آبی که در این دره جریان داشته است، مردم این دره را به اسم پخیر نام‌گذاری کرده بودند. این نشان می‌دهد این مشکلات پیش از شروع معدن‌کاری هم وجود داشته است. به همین دلیل ضروری بود که سیستمی برای تصفیه زهاب خروجی و حذف آلاینده‌های آن‌ها طراحی و ایجاد شود تا از اثرات زیست‌محیطی آن‌ها کاسته شود و به حداقل میزان برسد. سیستم تصفیه زهاب درۀ پخیر، براساس آخرین دستاوردهای علمی و فنی و برای اولین بار در ایران طراحی و به اجرا درآمد. براساس نمونه‌هایی که توسط دانشگاه تبریز و سایر مراجع ذی‌صلاح تهیه و آنالیز شده است، نتایج بسیار رضایت‌بخش هستند. به‌طوری‌که PH آب خروجی از سیستم حدود هفت است.

• HP آب طبیعی چقدر است؟

PH آب طبیعی هم بین 7-8 است. به همین دلیل الان اسیدیتۀ این زهاب در حد استاندارد است. این زهاب چون در پایین‌دست رها می‌شود و درنهایت هم ازطریق رودخانه‌هایی که به آن‌ها پیوسته است به ارس می‌رسد، اهمیت فوق‌العاده‌ای برای ما داشت و تمام تلاش ما این بود که آلایندگی‌های آن به‌طور کامل حذف شود که این اتفاق هم افتاد و در حال حاضر این زهاب کاملا پاک و بدون فلزات است.

• چرا در این طرح از توان علمی دانشگاه تبریز استفاده شد؟

نبود نمونۀ مشابه در کشور و نیاز به علوم و مطالعه جدید در این ایده و از طرف دیگر ایمان قلبی به شروع و ادامۀ کار در قالب علمی و فنی که موجب ارتقای روش‌ها در آینده و ایجاد دانش فنی در کشور می‌شود، باعث شد مجتمع مس سونگون اقدام به استفاده از توان علمی دانشگاه کند. در این راستا، طرح زهاب اسیدی پخیر از دانشگاه تبریز درخواست و طرح نهایی و اجرایی آن که ساخت اختصاصی سیستم تصفیه زهاب اسیدی دره پخیر با توجه به شرایط منطقه و نبود امکانات لازم از جمله دوری از سایت مرکزی، نبود امکانات کافی از جمله برق و... همچنین توپوگرافی خاص و خشن منطقه و انباشت باطله‌های معدن بود، ارائه شد. سپس طرح با در نظر گرفتن ظرفیت درۀ پخیر و گسترش و امتداد پاشنۀ باطله‌های معدنی تا سونگون‌چای اجرایی شد. در اجرای این طرح دانشگاه تبریز نقش بسیار اساسی و ارزشمندی داشت و شریک اصلی مجتمع مس سونگون بود. در این طرح، داده‌های فنی از سوی شرکت مس و داده‌های علمی هم از سوی دانشگاه تبریز ارائه شده است. نتیجۀ کار، هم برای دانشگاه و هم برای صنعت مفید بود؛ به‌طوری‌که می‌تواند به عنوان یک نمونۀ کامل و واقعی از همکاری و ارتباط صنعت و دانشگاه تلقی شود.

• در واحد HSE مجتمع مس سونگون استفاده از دانشگاه‌ها و موسسات پژوهشی چه جایگاهی دارد؟

ارتباط با دانشگاه‌ها در قالب پروژه‌های دانشجویی و قراردادهای مستقیم با دانشگاه در حال اجراست و هم‌اکنون نیز ده‌ها پروژه فعال هستند. پروژه‌های دیگری نیز با دانشگاه‌های تبریز و سایر دانشگاه‌های ایران در حال اجراست و در مواردی هم، از تجربیات و تخصص استادان دانشگاه‌های خارجی در قالب همکاری و شریک دانشگاه‌های ایران استفاده می‌شود. برای مثال، طرح پایش آنلاین، ایجاد چاه‌های هیدروژئولوژی، پایش آب‌های زیرزمینی در محدودۀ سد باطلۀ کارخانه تغلیظ و... پروژه‌های تحقیقاتی‌ای است که داریم.

• محیط‌زیست سونگون یکی از سرمایه‌های ملی کشور است. آیا هم‌اکنون پروژه‌ای علمی و تحقیقاتی برای حفظ این منطقه با همکاری شرکت مس در حال انجام است؟

بله، در بخش پوشش‌های گیاهی و منابع طبیعی بومی منطقه، حوزۀ آب‌های سطحی و زیرزمینی و نقش شرکت مس در حفظ آن‌ها، آلودگی‌های هوا و... در قالب برگزاری سیمنارها و پروژه‌های تحقیقاتی، طرح‌هایی در حال اجراست.